border="0" ALT="Google" align="absmiddle">

explorer blog

xlength=255 value="">




فیلتر شکن








جمعیت - آموزش و پیشرفت علوم (جغرافیا)
X
تبلیغات
رایتل
سون سوزلر
یکشنبه 5 خرداد‌ماه سال 1387 ساعت 04:13 ب.ظ

در انجمنهای علمی و دانشگاهی دنیا, هنوز در حوزه های دینی این گمان و دودلی وجود دارد که آیا از چشم انداز ادیان الهی چنین نظریه ای پذیرفته است یا نه؟ نگارنده, تلاش خواهد ورزید, در این میان دیدگاه اسلامی را تا جایی که ممکن باشد و در توان, به بوته بحث و بررسی قرار دهد و جمع بندی از آن ارائه دهد.
دانشمندان و کارشناسان مسائل جمعیتی, سالهاست که آژیر خطر (انفجار جمعیت) را به صدا در آورده اند و برای رویارویی با پیامدها و بحران ناشی از آن, نگهداشت سفارشهای ایمنی را خواستار شده اند. آنان بر این باورند:
رشد گروه های مردم و سکنه زمین, ناگزیرترین و فوری ترین مسأله ای است که بشر در حال حاضر با آن روبه روست و در بسیاری از جاها و سرزمینهای جهان, رشد و بالا رفتن شمار ساکنان و زاد و ولد, گیج کننده و فشار بر منابع موجود بی اندازه است.۱
رشد گروه های انسانی در جامعهها و کشورها, به شیوه ای شتاب گیرنده رخ می دهد.
یک افسانه کهن ایرانی به روشن کردن این گزاره کمک می کند:
یکی از درباریان پادشاهی, از پادشاه خواست: در برابر کارهایی که انجام می دهد, به شمار خانه های شطرنج, به او برنج بدهد;به گونه ای که شمار دانه های برنج در هر خانه شطرنج, دو برابر خانه پیشین باشد.
شاه, در حالی که گمان می کرد, قرارداد خوبی است, پذیرفت و دانه ای برنج در نخستین خانه شطرنج گذاشت و فرمان داد که از انبارهایش برنج بیاورند. در خانه بیست و یکم, انبارهایش خالی شدند. خانه چهلم ده میلیارد دانه برنج لازم داشت….
بی کم و کاست, همین اصل بر رشد جمعیت برابری می کند.۲
رشدِ ناترازمند و ناهماهنگ مردمان و زاد و ولد, هزینه های همگانی: آموزش و پرورش, بهداشت, ساخت مسکن, و تهیه آب را به گونه جدی افزایش می دهد.
همبستگی شدیدی بین بهداشت کودک و خانوار وجود دارد. رشد پرشتاب گروه خردسالان, در یک کشور, پیشرفتهای فرهنگی را به واپس می اندازد.۳
(
امروزه, سرعت افزایش جمعیت جهان بسیار زیاد است. بر اساس گزارش(صندوق جمعیت ملل متحد)(unfpa) زیر عنوان (وضع جمعیت جهان), در سال ۱۹۹۵ در هر دقیقه ۱۸۰ نفر, در هر روز ۲۶۰ هزار نفر و در هر سال ۹۵ میلیون نفربه جمعیت کره زمین افزوده می شود.)۴
(
جمعیت به نسبت تناسب هندسی(۱,۲,۴,۸,…) افزایش می یابد, در حالی که مواد غذایی به نسبت عددی یا حسابی (۱,۲,۳,۴,…)رشد می کند.)۵
(
جمعیت در هر ۲۵ سال یک بار, دو برابر می گردد و در طول یک سده ۱۶برابر می شود, در حالی که تولیدات غذایی در این مدت تنها ۵برابر می شود.)۶
(
این تصور که امنیت غذایی تمام مردم جهان بدون اتخاذ سیاستی از پیش تعیین شده, و تنها از طریق قانونهای بازار حل خواهد شد, توهمی بیش نیست و موجب بروز فاجعه های انسانی بیش تر و گسترش شکاف میان شمال و جنوب خواهد شد.)۷
پیشینه طرح چنین دیدگاهی, نخستین بار, در دویست و اندی سال پیش(۱۷۹۸م.) به نام: (رابرت مالتوس), کشیش اقتصاد دان انگلیسی, ثبت شده است.
طرح یاد شده از زمان انتشار, در عرصه دین و اقتصاد, ناسازگاران و سازگارانی داشته و هر کدام از چشم اندازی مسأله را به بوته بررسی و کند و کاو قرار داده و در رد یا ثابت کردن و پذیرش آن قلم فرسایی کرده اند.
در دهه های اخیر, شتاب چرخه رشد نرخ جمعیت و گسترش تهدیدهای ناشی از آن,سبب توجه بیش تری به نظریه مالتوس شده و در بین جامعه شناسان, اقتصاددانان, و سیاسیون, هواداران زیادی پیدا کرده و از مخالفان آن به شدت کاسته شده است.
بر خلاف پذیرش نظریه یادشده در انجمنهای علمی و دانشگاهی دنیا, هنوز در حوزه های دینی این گمان و دودلی وجود دارد که آیا از چشم انداز ادیان الهی چنین نظریه ای پذیرفته است یا نه؟ نگارنده, تلاش خواهد ورزید, در این میان دیدگاه اسلامی را تا جایی که ممکن باشد و در توان, به بوته بحث و بررسی قرار دهد و جمع بندی از آن ارائه دهد. امّا پیش از وارد شدن به اصل موضوع, (انفجار جمعیت) و (سیاستهای جمعیتی) می باید به درستی شناسایی و شناسانده شود که در زیر به اجمال به آن می پردازیم:
انفجار جمعیت
هنگامی که در جامعه نرخ مرگ و میر کاهش یابد, اما نرخ زاد و ولد بالا باشد, افزایش بی سابقه ای در شمار ساکنان کشورها و کره زمین, پیدا می شود که به (انفجار جمعیتی) معروف است. شمار زیاد مردم در این هنگام, سبب می شود که:
۱ ) از منابع و سرچشمه های طبیعی و انسانی به گونه بی رویه, بهره برداری شود.
۲ ) در آمد سرانه کشور و خانوارها کاهش یابد.
۳ ) نابرابریهای اجتماعی- اقتصادی و سیاسی افزایش یابد.
۴) تمام و یا بخش درخوری از بودجه دولت در راه بر آوردن پایین ترین حدّ از خدمات به کار گرفته شود.
۵) گنجایی سرمایه گذاریهای اقتصادی کاهش یابد.
۶ ) هزینه غذا, آموزش و پرورش, درمان و مسکن بالا رود.
۷ ) نرخ بیکاری غیر درخور تحمل شود.
۸ ) تمام کارها و پیش گامیها در امر برنامه ریزی بی نتیجه ماند.
در این هنگام است که تدوین سیاست جمعیتی و اجرای برنامه های خانواده (یا جلوگیری از گسترش زاد و ولد) ضرورت پیدا می کند.۸
سیاستهای جمعیتی
سیاست جمعیتی(populatation policy) مجموعه اصول, چاره جوییها, آهنگها و اراده های نگاشته و گرد آوری شده جمعیتی است که از سوی دولتها در پیش گرفته می شود و قلمرو و حد و مرز تلاشهای او را در پیوند با مسایل و یا کارهایی که نتیجه های جمعیتی دارند, روشن می کند. هدف سیاست جمعیتی, منطقی و هماهنگ سازی دگرگونیهای جمعیتی با زمینه های اجتماعی, اقتصادی و فرهنگی جامعه است, تا رفاه و بهروزی بیش تر جمعیت را فراهم سازد.۹
تاریخچه سیاستهای جمعیتی در جهان
بیان نظریه های بنیان گذاشته شده بر سیاست جمعیتی از سوی دانشمندان و اجرای آن به دست زمامداران در دوره ها و زمانهای گوناگون تاریخی, بیان گر وجود چنین تفکر و سیاستی از گذشته های بسیار دور بوده است.
افلاطون (و.ـ۴۲۷ ف.۳۴۷ق م.) و ارسطو (و.ـ۳۸۴ـ ف.۳۲۲ق م.) عقیده داشتند که شمار مردم, نه آن قدر اندک باشد که استقلال سیاسی و اقتصادی جامعه را به خطر اندازد و نه آن اندازه زیاد که اصول حکومت دموکراتیک کشور را متزلزل کند.۱۰
آگوست {اغسطس (۶۳ق.م ـ۱۴م.)} امپراطور روم, برای نخستین بار در تاریخ, اصول یک سیاست جمعیتی را به وجود آورد. برابر دستور او, شخصی که فرزندان بسیار داشت از پرداخت مالیات و خدمت سربازی بخشیده می شد, و امتیازهای اجتماعی و سیاسی ویژه ای به او تعلق می گرفت.۱۱
در سراسر سده های میانه, افزایش جمعیت هدف اساسی بود و این سیاست از مسیحیت الهام می گرفت.
ابن خلدون, اندیشه ور اسلامی, عقیده داشت: جمعیتی که به حد کافی انبوه و انباشته باشد امکان می یابد تا از نیروی کار خود استفاده بهتری برد. به نظر او جمعیت مهم ترین وسیله برقراری امنیت سیاسی و نظامی جامعه است.۱۲
همزمان با نخستین انقلاب صنعتی, توماس رابرت مالتوس, (۱۷۶۶ـ ۱۸۳۴م.) براساس آمارهای علمی خود در نظریه مشهور خویش مقرر داشت:
(
نسبت افزایش جمعیت جهان از رشد تولید زراعی بیش تر است و این جریان, آینده انسان را با قحطی وحشتناکی که ناشی از زیادی مردم بر مواد غذایی است, مواجه می سازد…. مردم را به محدود ساختن امر تولید و تناسل دعوت کرد و برای این دعوت, اسلوب خاص سیاسی و اقتصادی و اخلاقی خویش را مقرر داشت.)۱۳
وی که کشیش بود, هرگز از جلوگیری از زاد و ولد, از راه طبیعی و یا ساختگی دفاع نکرد. اما پیروان مالتوس در این زمینه بازداری کم تری داشتند. اینان همچون مالتوس استدلال می کردند: جلوگیری از رشد زاد و ولد, برای دستیابی به سطح زندگی بهتر, بایسته است و برخلاف او, از سقط جنین و جلوگیری از بارداری برای کاهش باروری, دفاع می کردند.۱۴
خروشچف, رهبر اتحاد جماهیر شوروی پیشین در سال ۱۹۵۵ اعلام کرد:
(
فکر محدود کردن توالد و تناسل, یک تئوری آدم خواری است که ایدئولوژی بورژوازی (سرمایه داری) آن را اختراع کرده است.)۱۵
پرزیدنت (ژنرال دوگل) مبارزه گسترده ای را برای جلوگیری از مصرف قرصهای ضد بارداری کرد, تا مادران را راضی کند که فرزندان بیش تری بزاند. البته این مبارزه, درست هنگامی شروع شد که توجه زنان فرانسوی به طرف این قرصها کشیده شده بود.
او می خواست زاد و ولد در فرانسه زیاد شود, و در نظر داشت که خانواده های بزرگ از برتریها و پاداشهای بیش تر مالیاتی, مدرسه و خانه برخوردار گردند.۱۶
پذیرش اندیشه های مالتوس در کشورهای رو به توسعه, بویژه در سده اخیر, برنامه ریزان اقتصادی را بر آن داشت که برنامه خود را بر پایه سیاست کاهش زه و زاد, سامان دهی کنند.
در پی کشورهای رو به توسعه و همزمان با پایان جنگ جهانی دوم, کشورهای کم تر توسعه یافته نیز, به پشتیبانی از سیاست جلوگیری از رشد زه و زاد برخاسته و آن را در سرلوحه برنامه ریزیهای خود, قرار دادند.
هند از نخستین کشورهایی بود که سیاست مهار رشد جمعیت, یا ثبات جمعیت را در پیش گرفت (۱۹۵۲) و کشورهای اندونزی, بنگلادش, تایلند, فیلیپین, مکزیک و ترکیه نیز, از سیاست کاهش جمعیت, پیروی کردند.
در سالهای ۱۳۵۷ـ۱۳۴۶ش. در ایران نیز, همراه با پخش قرصهای ضد بارداری و کاندوم, تبلیغات گسترده ای با شعار: فرزند کم تر, زندگی بهتر, آغاز شد, که به دلیل فرهنگ موجود, باورها, سنتها و بی اعتمادی مردم به سیاستهای رژیم پهلوی, چندان مورد توجه همگان مردم قرار نگرفت.
پیروزی انقلاب اسلامی و به دنبال آن شروع جنگ تحمیلی, که با فراموشی سیاستهای جمعیتی تا سال ۱۳۶۸ش. در جمهوری اسلامی ایران همراه بود, رشد جمعیت حدود ۴درصدی را به کشور ما بار کرد.
برابر نظر معاون تحقیقات و فن آوری وزارت بهداشت, درمان و آموزش پزشکی, به خاطر نپاییدن و پاس نداشتن سیاست سامان دهی خانواده در سالهای ۱۳۵۷ تا ۱۳۶۸, جمهوری اسلامی ایران, هم اینک ۱۰میلیون به شمار ساکنان کشور افزوده شده است; یعنی سالانه ۸۰۰هزار کودک اضافه در کشور, چشم به جهان گشوده اند.۱۷ به دنبال انتشار نتیجه های سرشماری سال ۱۳۶۵ در سال ۱۳۶۷, و روشن شدن ویژگیهای چندی و چونی شمار سکنه کشور و آثار و پیامدهای آن در سطح ملی, دولت جمهوری اسلامی ایران سیاست بنیان گذاشته شده بر کاهش را پیش گرفت و دنبال کرد. در سال ۱۳۶۹ (شورای تحدید موالید) با تصویب دولت و به ریاست وزیر بهداشت, درمان و آموزش پزشکی تشکیل گردید و در سال ۱۳۷۰ (اداره کل جمعیت و تنظیم خانواده) پدید آمد. قانون تنظیم خانواده در سال ۱۳۷۲ در مجلس پذیرفته و در همان سال به تأیید شورای نگهبان رسید.۱۸
علمای اسلامی و سامان دهی جمعیت
الف) پیش از انقلاب اسلامی
برنامه های سامان دهی خانواده که از آغاز دهه ۱۹۵۰م. به آرامی آغاز شده بود, در دهه های ۱۹۷۰ و ۱۹۸۰ شتاب بیش تری به خود گرفت. بیش از یکصد کشور در حال توسعه جهان, از جمله کشور ایران, آن را به مورد اجرا گذاشتند.
به دنبال اجرای برنامه سامان دهی خانواده در ایران و دیگر کشورهای اسلامی, علمای دینی, برابر اندیشه و تخصص علمی خود, دیدگاه های گوناگونی را در این باره ابراز داشته اند که یادآور می شویم:
محمدتقی جعفری, در حدود سال ۱۳۳۴ش. می نویسد:
(
ممکن است گفته شود: ما در حرمت سقط جنین تردیدی نداریم; ولی طبق محاسبه بعضی از متفکران که گفته اند: (افزایش خواربار در روی زمین با تصاعد حسابی است و افزایش نفوس با تصاعد هندسی و نتیجه آن انفجار زمین از گرسنگی می باشد) مسأله وارد باب تزاحم می گردد که قانون اقتضا می کند که اهم را بر مهم مقدم بداریم.
می گوییم: آیاتی در قرآن خبر از نامحدودیت روزی می دهددر این مورد بسیار مناسب است جمله ای را از سخنان یکی از صاحب نظران علوم انسانی بیاوریم, او می گوید:
اگر یک صدم گریه ای که در طول تاریخ درباره شکم های گرسنه و بدنهای برهنه ریخته شده است به ارواحی که گرسنه معرفت و تقوای انسانی هستند, ریخته می شد, نه شکمی گرسنه می ماند و نه بدنی برهنه و نه ارواح گرسنه.)۱۹

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

نویسنده:حسن رهبری
فصلنامه فقه
پی نوشتها:
۱. جامعه شناسی, آنتونی. گیدنز, منوچهر صبوری/۶۲۲, نشر نی, تهران, ۱۳۷۸.
۲. همان!۶۲۶.
۳. کشورهای جهان سوم, جی. ای. گلدتورپ (۱۳۷۰) جواد طهوریان/۴۹ـ۵۰, معاونت فرهنگی آستان قدس رضوی, ۱۳۷۰.
۴. جمعیت و تنظیم خانواده, نعمت الله تقوی/۴۰, جامعه پژوه و نشر دانیال, ۱۳۷۹.
۵. همان/۶۵.
۶. همان.
۷. روزنامه اطلاعات/۱۲, ۸شهریور ۱۳۷۴, مقاله: (انفجار جمعیت و امنیت غذایی)
۸. جمعیت و تنظیم خانواده, نعمت الله تقوی/۱۲.
۹. همان/۵۸.
۱۰. همان/۶۸.
۱۱. همان/۵۷.
۱۲. همان/۵۸.
۱۳. اقتصاد ما, سید محمدباقر صدر, محمدکاظم موسوی, ج۱/۱۰, نشر برهان و اسلامی, ۱۳۵۰.
۱۴. اقتصادشناسی توسعه نیافتگی, دیوید کلمن و فورد نیکسون, غلامرضا آزاد/۱۴۳, ۱۳۷۸.
۱۵. ملل فقیر, پیرموسی ترجمه خلیل ملکی و ب مهرگان/۱۰۷, بی تا.
۱۶. روزنامه کیهان, ۲۵/۷/۱۳۴۶, به نقل از: مجله مکتب اسلام, شماره۱/۳, سال۹, آذرماه ۱۳۴۶.
۱۷. روزنامه نوروز, ۲۶دی ۱۳۸۰.
۱۸. جمعیت و تنظیم خانواده, تقوی/۱۶.
۱۹.رسائل فقهی, محمدتقی جعفری/ج۱/۲۴۷, نشر کرامت, ۱۳۷۷.
۲۰. اقتصاد ما, سید محمدباقر صدر, ع. اسپهبدی, ج۲/۲۷۵ برهان و اسلامی, تهران, ۱۳۴۹.
۲۱. همان, ج۱/۱۳.
۲۲. اقتصاد در مکتب اسلام, سید موسی صدر, علی حجتی کرمانی/۳۶ـ۳۷, انتشار, تهران, ۱۳۵۰.
۲۳. مجله مکتب اسلام, شماره۲۱/۴ـ۶, سال۹, ۱۳۴۶.
۲۴. همان, شماره۴/۹۵.
۲۵. خاتمیت, مرتضی مطهری/۷۸ـ۸۴, صدرا, ۱۳۴۷.
۲۶. جهان آفرین, حسین نوری/۲۸۸, ۱۳۷۴.
۲۷. اقتصاد در مکتب اسلام, سید موسی صدر/۳۲ـ۳۳.
۲۸. مجله مکتب اسلام, شماره ۱/۳, سال۱۴, ۱۳۵۱.
۲۹. بهداشت و تنظیم خانواده, سید محمدحسینی بهشتی/۳۱ـ۳۲, بقعه, تهران, ۱۳۷۹.
۳۰. مجله مکتب اسلام, شماره۹/۳۷, سال۱۵, ۱۳۵۳.
۳۱. مجله پاسدار اسلام, شماره۲۸/۱۳, ۱۳۶۳.
۳۲. همان/۱۴.
۳۳. همان, شماره۳۳/۱۴ـ۱۶.
۳۴ . استفتاءات از محضر امام خمینی, ج۳ / ۲۸۱ ـ ۲۹۲, جلوگیری از بارداری و سقط جنین, انتشارات اسلامی, وابسته به جامعه مدرسین قم.
۳۵ . رساله نوین, امام خمینی, تهیه و تنظیم بی آزار شیرازی, ج ۳ / ۱۰۰, دفتر نشر فرهنگ اسلامی.
۳۶. صحیفه نور, رهنمودهای امام خمینی, ج۴/۳۹, ارشاد اسلامی.
۳۷. منشور جاوید, جعفر سبحانی/۸۲, اصفهان, کتابخانه امام امیرالمؤمنین علی(ع), ۱۳۶۰.
۳۸. رساله نوین, بی آزار شیرازی, ج۳/۱۰۰, دفتر نشر فرهنگ اسلامی, تهران, ۱۳۷۹.
۳۹. مجله حوزه, شماره ۲۵/۱۲۵, سال پنجم, ۱۳۶۷.
۴۰. کاهش جمعیت ضربه ای سهمگین بر پیکر مسلمین, سید محمدحسین حسینی تهرانی/۱۰۸, حکمت, تهران.
۴۱. همان/۶.
۴۲. همان/۴۲.
۴۳. همان/۱۷۶.
۴۴. همان/۳۸.
۴۵ . همان/ ۱۲۹ .
۴۶ . روزنامه سلام, شماره۶۱۶, ۱و۴, ۲۱ تیرماه, ۱۳۷۲.
۴۷ . روزنامه همشهری, ۲۲تیر/۲, ۱۳۷۲.
۴۸ . فقه اهل بیت, سال ششم, شماره۲۱/۴۸ـ۴۹, ۵۱ ـ۵۲.
۴۹ . رساله نوین, عبدالکریم بی آزار شیرازی, ج۳/۹۸.
۵۰ . مسأله تحدید النسل وقایهٔ وعلاجاً, محمد سعید البوطی/۱۵, دمشق, مکتبهٔ الفارابی, ۱۴۰۸هـ. ۱۹۸۸م.
۵۱. http:// arabic, islamic web.com/sunni/family, planning.htm
۵۲. http://news.masrawy.com/masrawynews/۲۰۰۶۲۰۰۲/۸۸۰۹۰ news.htm
۵۳ . نظریات جمعیت شناسی, احمد کتابی/۳۷, اقبال, تهران, ۱۳۶۴.
۵۴ . همان.
۵۵ . همان/۳۸ .
۵۶ . مرجعیت و روحانیت, جمعی از نویسندگان/۶۵, شرکت سهامی انتشار, تهران, ۱۳۴۱.
۵۷ . ده گفتار, مرتضی مطهری/۱۰۰, حکمت, تهران, ۱۳۵۶.
۵۸ . همان/۱۷۷.
۵۹ . همان; تکامل اجتماعی انسان, مرتضی مطهری/۱۸۸ـ۱۹۰, صدرا.
۶۰ . روزنامه کیهان, شماره ۱۴۰۴۲, ۱۶آبان, ص۱۶.
۶۱ . جامعه شناسی دینامیسم اجتماع, علی اکبر ترابی/۹, چهر, تبریز, ۱۳۵۵.
۶۲ . همان/۱۳.
۶۳ . همان/۲۴.
۶۴ . همان/۴۵.
۶۵ . ولایت فقیه, امام خمینی/۷۸, آزادی, به نقل از مجله حوزه, شماره ۴۵/۱۱۳.
۶۶ . روزنامه اطلاعات, شماره ۱۸۶۹۶/۸ و۱۳, ۶اسفند۱۳۶۷.
۶۷ . زمینه جامعه شناسی, آگ برون و نیم کوف, ا.ح. آریان پور/۳۰۳, دهخدا, تهران, ۱۳۵۵.
۶۸ . اسلام شناسی, علی شریعتی, درس ششم, بی تا.
۶۹ . سوره نحل, آیه۷۹.
۷۰ . سفینهٔ البحار, شیخ عباس قمی, ج۲/۴۱۳, فراهانی, چاپ قدیم, بی تا.
۷۱ . تفسیر نمونه, ج۱/شانزده, ۱۳۵۳.
۷۲ . بحارالانوار, محمدباقر مجلسی, ج۱۹; الفصول المهمه, شیخ حر عاملی. به نقل از: انسان در افق قرآن, محمدتقی جعفری/۳۵, کانون علمی و تربیتی جهان اسلامی, اصفهان, ۱۳۴۹.
۷۳ . نهج البلاغه صبحی صالح, حکمت۳۱۳; نهج البلاغه فیض الاسلام, حکمت۳۰۵.
۷۴ . سوره نور, آیه۳۲.
۷۵ . سوره نساء, آیه۳.
۷۶ . سوره بقره, آیه۲۲۳.
۷۷ . سوره نحل, آیه۷۲.
۷۸ . سوره نساء, آیه۲۴.
۷۹ . سوره نساء, آیه۱.
۸۰ . تفسیر الصافی, فیض کاشانی, ج۱/۴۲۱, الاعلمی للمطبوعات, بیروت; منهج الصادقین, فتح الله کاشانی, ج۳/۴۳, اسلامیه, تهران, ۱۳۴۶; کنز العرفان, فاضل مقداد/ج۱و۲/۱۳۹ـ۱۴۰. مکتبهٔ المرتضویه, تهران, ۱۳۴۳.
۸۱ . پیام زن, سال اول, شماره ۱۰/۵۳, سال۷۷, مقاله: (کنترل جمعیت, ضرورتها و شرایط) از: سید مهدی موسوی.
۸۲ . خاتمیت, مرتضی مطهری/۸۰, صدرا, ۱۳۷۷.
۸۳ . تفسیر المیزان, علامه طباطبائی, محمدتقی مصباح یزدی, ۲۶۷, دارالعلم, قم, ۱۳۴۶.
۸۴ . کاهش جمعیت ضربه ای سهمگین در پیکر مسلمین/۲۷۵.
۸۵ . سوره توبه, آیه۶۹.
۸۶ . سوره سبا, آیه۳۵.
۸۷ . سوره تغابن, آیه۱۴.
۸۸ .سوره تغابن, آیه۱۵.
۸۹ . سوره توبه, آیه۵۵.
۹۰ . سوره سبا, آیه۳۷.
۹۱ . سوره بقره, آیه۲۴۹.
۹۲ . سوره مرسلات, آیه۲۵ـ۲۶.
۹۳ . سوره هود, آیه۶.
۹۴ . سوره الذاریات, آیه۲۲.
۹۵ . سوره الذاریات, آیه۵۸.
۹۶ . سوره طلاق, آیه۲ـ۳.
۹۷ . بوستان سعدی شیرازی, باب ششم در قناعت.
۹۸ . جامعه شناسی, آنتونی, گیدنر, منوچهر صبوری/۶۲۳, نشر نی, ۱۳۷۸.
۹۹ . روزنامه اطلاعات, شماره ۲۰۷۰۵/۵, ۲۸بهمن, ۱۳۷۴.
۱۰۰ . کنز العمال, فاضل هندی, ج۱/۶۱۹, حدیث۲۸۶۱, مؤسسهٔ الرسالهٔ, ۱۳۹۹هـ. ۱۹۷۹م.
۱۰۱ . این عبارت را تفسیر نمونه در مقدمه خود بدون ذکر مأخذ به عنوان حدیث معروف آورده است. اما نگارنده در منابع حدیثی بدان دست نیافتم. علامه مجلسی هم در بحارالانوار, آن را به عنوان عبارت غیر حدیثی آورده است. (بحار, ج۵۴/۲۱۸, مؤسسهٔ الوفاء, بیروت, ۱۴۰۳ق. ۱۹۸۳م.)
۱۰۲ . المیزان, علامه طباطبائی, ناصر مکارم شیرازی, ۸ ـ۱۱, دارالعلم, قم, بی تا.
۱۰۳ . سوره قمر, آیه۵۴.
۱۰۴ . سوره رعد, آیه۸.
۱۰۵ . سوره طلاق, آیه۲.
۱۰۶ .سوره حجر, آیه۲۱.
۱۰۷ . سوره فصلت, آیه۱۰.
۱۰۸ . سوره اعلی, آیه۳.
۱۰۹ . المیزان, ج۱/۲۹۹.
۱۱۰ . تفسیر نمونه, ج۱۰/۱۳۸, دارالکتب الاسلامیه, ۱۳۶۰.
۱۱۱ . سیاست ارسطو, حمید عنایت/۲۹۲, تهران.
۱۱۲ . سوره اعراف, آیه۳۱.
۱۱۳ . تصنیف غررالحکم و دررالکلم, عبدالواحد آمدی/۳۵۹, ح۸۱۱۷, دفتر تبلیغات اسلامی, قم, ۱۳۶۶.
۱۱۴ . تفسیر البرهان, سید هاشم بحرانی, ج۲/۱۰, دارالهادی, بیروت.
۱۱۵ . سوره شعرا, آیه۱۵۱ـ۱۵۲.
۱۱۶ . سوره نساء, آیه۹.
۱۱۷ . المیزان فارسی ذیل آیه شریفه. نساء, ۹ـ
۱۱۸ . سوره حشر, آیه۱۸.
۱۱۹ . سوره اسری, آیه۲۹.
۱۲۰ . سوره بقره, آیه۱۸۵.
۱۲۱ . سوره مائده, آیه۶.
۱۲۲ . سوره حج, آیه۷۸.
۱۲۳ . فروع کافی, محمد بن یعقوب کلینی, ج۵/۳۲۴, دارالکتب الاسلامیه.
۱۲۴ . سفینهٔالبحار, ج۱/۵۶۱.
۱۲۵ . وسائل الشیعه, حر عاملی, ج۱۴/۳۳. دار احیاء التراث العربی, بیروت.
۱۲۶ . مجله پیام زن, سال اول, شماره۹/۵۴, مقاله: (کنترل جمعیت, ضرورتها و شرایط).
۱۲۷ . لعلک باخع نفسک الا یکونوا مؤمنین, سوره شعرا, آیه۳.
۱۲۸ . امام رضا: (…وحرم الله الزنا لما فیه من الفساد من قتل النفس, وذهاب الانساب وترک التربیهٔ الاطفال…) وسایل, ج۱۴/۲۳۴.
۱۲۹ . امام صادق: (لایبغضنا الا من خبث ولادته او حملت به امه فی حیضها) من لایحضره الفقیه, ج۱/۱۴۹.
۱۳۰ . وسائل الشیعه, ج۱۴/۵۷; فروع کافی, ج۵/۳۵۴.
۱۳۱ . امیرالمؤمنین(ع): (ایاکم وتزویج الحمقاء فان صحبتها بلاء وولدها ضیاع) همان/۵۶.
۱۳۲ . امام موسی بن جعفر(ع): (لابأس بالعزل فی ستهٔ وجوهوالمرأهٔ السلیطهٔ والبذیّهٔ…) خصال, شیخ صدوق, فهری زنجانی, ج۱/۳۶۶, علمیه اسلامیه.
۱۳۳ . المحجهٔالبیضاء, مولی محسن کاشانی, ج۳/۷۳, مؤسسه الاعلمی, بیروت.
۱۳۴ . من لایحضره الفقیه, شیخ صدوق, ج۳/۳۵۵, دارالاضواء, بیروت.
۱۳۵ . تصنیف, غررالحکم, آمدی/۴۰۷, ح۹۳۴۸.
۱۳۶ . نهج الفصاحه, ابوالقاسم پاینده/۵۴, ح۲۷۸, جاویدان, تهران.
۱۳۷ . همان/۴۴۷, ح۲۱۰۰; خصال, شیخ صدوق, ج۲/۶۱۰; نهج البلاغه, کلمات قصار/۱۴۲; بحارالانوار, ۱۰۱/۷۱.
۱۳۸ . نهج الفصاحه/۱۶۹, ح۸۳۷.
۱۳۹ . بحارالانوار, علامه مجلسی, ج ۱۰۴ / ۷۲, ح ۱۲, اسلامیه, تهران.
۱۴۰ .
۱۴۱ . تحف العقول, ابن شعبه حرّانی/۱۵۳, مؤسسهٔ الاعلمی للمطبوعات, بیروت.
۱۴۲ . بحارالانوار, ج ۱۰۴ / ۶۹, اسلامیه, تهران.
۱۴۳ . مستدرک الوسایل, میرزا حسین نوری, ج۲/۶۱۵, چاپ سه جلدی قدیم.
۱۴۴ . الحیاهٔ, حکیمی, ج۴/۲۵۸, دفتر نشر فرهنگ اسلامی.
۱۴۵ . همان/۲۵۶.
۱۴۶ . همان, ج۱/۳۲۸.
۱۴۷ . تصنیف غررالحکم و دررالکلم/۳۵۴.
۱۴۸ . همان.
۱۴۹ . الحیاهٔ, ج۱/۳۲۹.
۱۵۰ . همان, ج۴/۲۵۷.
۱۵۱ . همان/۲۳۹.
۱۵۲ . سفینهٔالبحار, ج۲/۴۸۵.
۱۵۳ . بهداشت و تنظیم خانواده, سید محمد حسینی بهشتی/۸۳.
۱۵۴. www.al.shia.com/htm ۱/far/books/fegh/estefta-tabrizi/estef ۰۲۹.htm
۱۵۵ . اجوبهٔ الاستفتاءات, سید علی خامنه ای, ترجمه/۲۷۷, مسأله۱۲۵۵, الهدی, ۱۳۸۱.
۱۵۶ .روزنامه اطلاعات, شماره۲۱۱۰۳, ۲۹تیر ۱۳۷۱.
۱۵۷. http:www.ahareh.com.mayazine/payam.۲/۸۱/۱۲۱/tto۱
۱۵۸ . جمعیت و تنظیم خانواده, محمدتقی شیخی/۱۱۹, انتشار, ۱۳۷۹.
۱۵۹ . روزنامه اطلاعات, شماره۲۰۵۲۸/۵, ۲۷تیرماه ۱۳۷۴.
۱۶۰ . روزنامه سلام, شماره۶۱۷, ۲۲تیرماه ۱۳۷۲, صفحه اخبار اقتصادی.
۱۶۱ . سوره انعام, آیه۱۵۱.
۱۶۲ . سوره اسراء, آیه۳۱.
۱۶۳ . سوره تکویر, آیه۸و۹.
۱۶۴ . سوره ممتحنه, آیه۱۲.
۱۶۵ . المیزان, ج۱۹/۲۷۹, دارالکتب الاسلامیه, تهران.
۱۶۶ . تفسیر نمونه, ج۶/۳۴, دارالکتب الاسلامیه, تهران.
۱۶۷ . همان, ج۲۶/۱۷۸.
۱۶۸ . تفسیر نوین/۵۸, دفتر نشر فرهنگ اسلامی, تهران.
۱۶۹ . تفسیر موضوعی منشور جاوید, جعفر سبحانی, ج۱/۸۰, کتابخانه امیرالمؤمنین, اصفهان.
۱۷۰ . کنز العرفان, فاضل مقداد, ج۲/۳۷۵, مکتبهٔ المرتضویه, تهران.
۱۷۱ . بهداشت و تنظیم خانواده, سید محمدحسینی بهشتی/۱۰۸.
۱۷۲ . همان/۱۹۳.
۱۷۳ . وسایل الشیعه, ج۱۹/۱۶۹, دار احیاء التراث العربی, بیروت.
۱۷۴ . من لایحضره الفقیه, ج۴/۱۲۰.
۱۷۵ . وسایل الشیعه, ج۱۹/۲۳۸.
۱۷۶ . من لایحضره الفقیه, ج۴/۱۲۱.
۱۷۷ . اسلام و مقتضیات زمان, مرتضی مطهری, ج۲/۳۲, صدرا.
۱۷۸ . مسألهٔ تحدید النسل, محمد سعید رمضان البوطی/۷۲, مکتبهٔ الفارابی, دمشق.
۱۷۹ . همان/۷۴.
۱۸۰ . همان/۷۷ـ ۷۸.
۱۸۱ . همان/۸۰.
۱۸۲ . همان.
۱۸۳ . فقه السنهٔ, ج۲/۲۳۴, مکتبهٔ العصریه, بیروت.
۱۸۴ . نظریات جمعیت شناسی, احمد کتابی/۳۵, اقبال, تهران.
۱۸۵ . مسالک الافهام, شهید ثانی, ج۲/۵۰۶ ـ۵۰۷, چاپ دوجلدی, قدیم.
۱۸۶ . بهداشت و تنظیم خانواده, سید محمدحسینی بهشتی/۵۲ ـ۶۳.
۱۸۷ . همان/۸۹ ـ۹۳.
۱۸۸ . سوره بقره, آیه۲۳۳.
۱۸۹ . بهداشت و تنظیم خانواده, سید محمدحسینی بهشتی/۱۹۸.
۱۹۰ . فقه الحیاهٔ, سید محمدحسین فضل اللّه/۱۶۲, مؤسسه المعارف للمطبوعات, بیروت.
۱۹۱ . رساله نوین, عبدالکریم بی آزار شیرازی, ج۳/۱۰۱, دفتر نشر و فرهنگ اسلامی, تهران.
۱۹۲ . ارشاد المسائل, سید محمدرضا گلپایگانی/۶۳۸.
۱۹۳ . جامع المسائل, محمد فاضل لنکرانی, ج۱/۵۴۸, نشر امیرالعلم.
۱۹۴ . رساله اجوبهٔ الاستفتاءات (ترجمه), الهدی, ص۲۸۰.
۱۹۵ . صحیفه نور, رهنمودهای امام خمینی, ج۲/۱۶۷.
۱۹۶ . اسلام و مقتضیات زمان, مرتضی مطهری, ج۲/۲۷.
۱۹۷ . همان/۲۸.
۱۹۸ . همان/۳۰.
۱۹۹ . جامعه شناسی (جمعیت), احمد رجب زاده, محمد جلال عباسی شوزای, ج۱/۵۰ ـ۶۵, وزارت آموزش و پرورش